در زبان معمول، طرح صنعتی معمولاً به شکل و ظاهر کلی یک کالا اشاره دارد؛ اما در حقوق مالکیت فکری، طرح صنعتی عبارت است از خصوصیات مربوط به شکل، ساختار، نقش یا تزئینات یک کالا که از طریق یک فرآیند صنعتی ایجاد شده و چشمنوازی و جذابیت بصری آن محصول را افزایش میدهد.
طرح صنعتی چیست؟
اگر طرح جدیدی برای محصولات تولیدی خود ایجاد کردهاید یا بستهبندی منحصربهفردی ابداع کردهاید، قبل از افشای عمومی باید آن را ثبت کنید. ثبت نکردن به موقع، حق اولویت شما را از بین میبرد و رقبا میتوانند از طرح شما بدون هیچ مانع قانونی استفاده کنند.
به عنوان یک قاعده کلی، طرح صنعتی متشکل است از:
۱- ویژگیهای سهبعدی مانند شکل و ساختار فیزیکی یک کالا
۲- ویژگیهای دوبعدی مانند تزئینات، خطوط یا رنگهای بهکاررفته در یک کالا
۳- ترکیبی از موارد فوق
هر تغییر در شکل ظاهری یا نوع بستهبندی که باعث زیباتر شدن یا افزایش جذابیت محصول شما برای مصرفکننده شود، پیش از افشا باید ثبت گردد تا از سوءاستفاده رقبای داخلی و خارجی در بازارهای هدف جلوگیری شود.
با ثبت طرح صنعتی میتوانید بهراحتی از واردات یا تولید محصولاتی که تقلیدی از طرح ثبتشده شما هستند جلوگیری کنید.
طرح صنعتی دایره وسیعی از محصولات را در بر میگیرد؛ از جمله: محصولات صنعتی، خانگی، اداری، ورزشی، صنایع دستی، اسباببازی، مبلمان اداری، لوازم برقی، خودرو و قطعات آن، ابزارهای فنی و پزشکی، اقلام لوکس و تزئینی، منسوجات، فرش، لباس تا ظروف آشپزخانه و پلاستیکی، و حتی بستهبندی طیف گستردهای از محصولات.
بر اساس ماده ۲۰ قانون ثبت اختراعات، طرحهای صنعتی و علائم تجاری مصوب ۱۳۸۶: «هرگونه ترکیب خطوط یا رنگها و هرگونه شکل سهبعدی با خطوط، رنگها یا بدون آن، به گونهای که ترکیب یا شکل یک فرآورده صنعتی یا محصول صنایع دستی را تغییر دهد، طرح صنعتی محسوب میشود.»
لازم به ذکر است که طرحی که صرفاً به نتیجه فنی دسترسی پیدا میکند بدون اینکه تغییر ظاهری ایجاد نماید، مشمول حمایت این قانون نمیشود.
چه طرحهایی به عنوان طرح صنعتی قابل ثبت هستند؟
برای اینکه یک طرح قابل ثبت باشد، باید سه شرط اساسی را دارا باشد:
۱- جدید بودن: طرح باید تازه و بکر باشد؛ به این معنا که عین آن پیش از تاریخ تسلیم اظهارنامه در دسترس عموم نبوده باشد.
۲- اصیل بودن: طرح باید بهطور مستقل توسط طراح خلق شده باشد و کپی یا تقلیدی از طرحهای موجود نباشد.
۳- شخصیت فردی داشتن: تأثیر کلی که طرح بر کاربر آگاه میگذارد باید با تأثیر کلی طرحهای قبلی موجود در بازار متفاوت باشد.
مدارک لازم برای ثبت طرح صنعتی
برای ثبت طرح صنعتی در سامانه مالکیت معنوی، مدارک زیر ضروری است:
برای اشخاص حقیقی:
- تصویر کارت ملی و شناسنامه متقاضی
- گواهی ثبتنام در سامانه ثنا
- تصاویر واضح از تمام جوانب طرح (نمای جلو، پشت، کنار، بالا و پایین)
- توضیحات طرح (شرح اجمالی ویژگیهای بصری و نوآوری طرح)
- وکالتنامه رسمی (در صورت ثبت از طریق وکیل)
برای اشخاص حقوقی:
- تمام مدارک فوق
- روزنامه رسمی ثبت شرکت
- آگهی آخرین تغییرات شرکت
- معرفینامه امضاکننده مجاز
نکته مهم: تصاویر طرح باید با کیفیت بالا، در پسزمینه سفید و از تمام زوایا تهیه شوند. کیفیت تصاویر تأثیر مستقیمی بر پذیرش اظهارنامه دارد.
مراحل ثبت طرح صنعتی در سال ۱۴۰۵
ثبت طرح صنعتی در ایران بهصورت کاملاً الکترونیکی از طریق سامانه مالکیت معنوی سازمان ثبت اسناد و املاک کشور انجام میشود. مراحل به این شرح است:
مرحله ۱: ثبتنام در سامانه ثنا پیش از هر اقدامی، متقاضی باید در سامانه ثنا (ثبتنام الکترونیک قضایی) احراز هویت کرده باشد. احراز هویت ثنا برای تمام خدمات الکترونیکی سازمان ثبت الزامی است.
مرحله ۲: ورود به سامانه مالکیت معنوی به آدرس سامانه مالکیت معنوی مراجعه کرده و با حساب کاربری خود وارد شوید.
مرحله ۳: تکمیل اظهارنامه ثبت طرح صنعتی فرم اظهارنامه را با اطلاعات کامل پر کنید؛ شامل: نام و مشخصات متقاضی، شرح طرح، طبقهبندی کالا بر اساس طبقهبندی لوکارنو، و بارگذاری تصاویر.
مرحله ۴: پرداخت هزینههای ثبت هزینه ثبت را از طریق درگاه الکترونیکی پرداخت کنید. رسید پرداخت را نگهداری کنید.
مرحله ۵: بررسی اولیه توسط اداره مالکیت صنعتی کارشناسان اداره مالکیت صنعتی اظهارنامه را از نظر شکلی و ماهوی بررسی میکنند. در صورت نقص، اخطار رفع نقص صادر میشود که باید ظرف مهلت مقرر پاسخ داده شود.
مرحله ۶: انتشار آگهی ثبت پس از تأیید، آگهی ثبت طرح در روزنامه رسمی منتشر میشود. اشخاص ثالث میتوانند ظرف ۳۰ روز از تاریخ انتشار، اعتراض خود را ثبت کنند.
مرحله ۷: صدور گواهی ثبت در صورت عدم اعتراض یا رد اعتراض، گواهی ثبت طرح صنعتی صادر میشود.
مدت حمایت از طرح صنعتی چقدر است؟
مدت اعتبار طرح صنعتی پنج سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه میباشد. این مدت را میتوان برای دو دوره پنجساله متوالی دیگر پس از پرداخت هزینه تمدید، تجدید کرد. بنابراین حداکثر مدت حمایت ۱۵ سال خواهد بود.
پس از انقضای هر دوره، یک مهلت ششماهه برای پرداخت هزینه تمدید در نظر گرفته شده که در صورت تأخیر، جریمه نیز اضافه خواهد شد.
چه کسی میتواند تقاضای ثبت طرح صنعتی نماید؟
شخصی که طرح را خلق کرده است یا کسی که به موجب یک قرارداد استخدامی یا فروش، حقوق طرح به او انتقال یافته، میتواند تقاضای ثبت نماید. متقاضی میتواند یک شخص حقیقی (مثلاً یک طراح) یا یک شخص حقوقی (مثلاً یک شرکت) باشد.
در هر صورت، تقاضانامه ثبت را میتوان بهطور مستقیم یا از طریق وکیل تسلیم نمود. متقاضیان خارجی موظفند تقاضانامه خود را از طریق نماینده قانونی مقیم ایران تسلیم کنند.
چه کسی از حقوق طرح صنعتی برخوردار خواهد بود؟
پدیدآورنده طرح یعنی طراح، معمولاً اولین مالک طرح است مگر در موارد خاص زیر:
- اگر طرح در حین انجام وظایف استخدامی و در ساعات کاری داخل شرکت خلق شده باشد، طرح و حقوق مربوطه به کارفرما تعلق میگیرد.
- اگر طرح توسط یک طراح مستقل بر اساس قرارداد تهیه شده باشد، حقوق آن عموماً به شرکت سفارشدهنده تعلق خواهد داشت.
نکته: طراح محصول میتواند درخصوص ترسیمات طرح اصلی بهطور خودکار از حق کپیرایت برخوردار شود. برای جلوگیری از سوءتفاهمهای آتی، باید این موضوع در قرارداد اصلی بهصراحت ذکر شود.
بر اساس قانون ایران، برای یک طرح دو نوع حق وجود دارد:
- حق مادی: قابل انتقال و خریدوفروش است.
- حق معنوی: غیر قابل انتقال است و طراح تا ابد به عنوان خالق اثر شناخته میشود.
واگذاری اجازه بهرهبرداری از طرح صنعتی ثبتشده
منافع یک طرح ثبتشده میتواند از طریق قرارداد اجازه بهرهبرداری (لایسنس) به اشخاص ثالث واگذار شود. در این قرارداد، مالک طرح (دهنده اجازه) به شخص ثالث (گیرنده اجازه) اجازه میدهد در شرایط مشخصی از طرح استفاده کند.
قراردادهای بهرهبرداری معمولاً موارد زیر را تعیین میکنند:
- کشورهایی که گیرنده اجازه میتواند در آنها از طرح استفاده کند
- مدت قرارداد و حقالامتیاز
- نوع کالاهایی که طرح برای آنها قابل استفاده است
برای واگذاری اجازه بهرهبرداری در کشورهای خارجی، باید طرح خود را قبلاً در آن کشورها ثبت کرده یا حداقل تقاضانامه ثبت را تسلیم نموده باشید.
تفویض اجازه بهرهبرداری از طرح صنعتی، کسبوکار شما را قادر میسازد منبع درآمد مضاعفی داشته باشید و ابزاری متداول برای بهرهبرداری از حق انحصاری شرکت در این حوزه است.
